NGƯỜI NÔNG DÂN “ĐÁNH THỨC NƯỚC NGỌT TỪ BIỂN MẶN”

Chuyện về Trần Trung Tính – nhà sáng chế chân đất của miền Tây

Giữa cái nắng chang chang của vùng đồng bằng sông Cửu Long, nơi mùa khô ngày càng kéo dài và nước mặn len lỏi sâu vào từng con kênh, từng thửa ruộng, có một người nông dân lặng lẽ dành gần nửa cuộc đời để theo đuổi một câu hỏi tưởng chừng bất khả thi: “Làm sao biến nước biển thành nước ngọt với chi phí mà người dân nghèo cũng có thể dùng được?”
Người đàn ông ấy là Trần Trung Tính, sinh ra và lớn lên tại Thoại Sơn – vùng đất nổi tiếng với những cánh đồng lúa trải dài, những con người chân chất và ý chí bền bỉ như chính phù sa miền Tây.
Dù không học qua trường lớp kỹ thuật danh tiếng. Không có phòng thí nghiệm hiện đại. Cũng chẳng có những khoản đầu tư hàng tỷ đồng. Hành trang của anh chỉ là đôi bàn tay chai sần của một người nông dân, niềm đam mê cơ khí từ thuở nhỏ và nỗi ám ảnh về những mùa hạn mặn đang ngày càng khốc liệt. Sau nhiều năm miệt mài nghiên cứu, thử nghiệm và thất bại. Qui trình quay lại ‘phòng nghiên cứu - thực ra là nhà kho ọt ẹp’, ông Tính đã thất bại nhiều lần, có lần suýt mất mạng trong gang tấc. Thế rồi, thách thức cũng đến lúc dùng lại, Anh chế tạo thành công một hệ thống tách nước biển thành nước ngọt quy mô nhỏ, vận hành bằng năng lượng mặt trời kết hợp cơ chế lọc nhiều tầng. Phát minh ấy không chỉ giúp nhiều hộ dân ven biển có nước sinh hoạt trong mùa hạn mà còn là giải pháp cho những khu vực đảo khơi, nơi mà 1 khối nước ngọt lên đến 500.000đồng. Rõ ràng đây là niềm hy vọng mới cho những vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của biến đổi khí hậu.
Câu chuyện về Trần Trung Tính không đơn thuần là hành trình của một nhà sáng chế nghiệp dư. Đó còn là câu chuyện về nghị lực của người nông dân Việt Nam trước thiên nhiên khắc nghiệt, về tinh thần tự học đáng kinh ngạc và về khát vọng làm điều có ích cho cộng đồng.
Tuổi thơ giữa đồng ruộng miền Tây

Trần Trung Tính sinh năm 1991 trong một gia đình thuần nông tại xã Thoại Sơn. Thuở nhỏ, anh lớn lên cùng tiếng máy nổ ghe xuồng, tiếng bơm nước ngoài đồng và mùi bùn non sau mỗi mùa lũ. Cha mẹ đông con, cuộc sống khó khăn khiến việc học của Tính không được trọn vẹn. Học hết phổ thông cơ sở, anh nghỉ học để phụ gia đình làm ruộng, sửa máy bơm nước thuê cốt để giảm bớt gánh nặng của Cha Mẹ và ‘nhường’ phần cho đứa em ham học được tiếp tục cắp sách đến trường. Cuộc đời đưa đẩy Anh bước xuống đời với đủ nghề để mưu sinh.
Nhưng ngay từ nhỏ, Tính đã bộc lộ niềm say mê đặc biệt với máy móc.“Ngày đó hễ thấy cái gì hư là nó tháo ra coi. Đồng hồ, radio, máy nổ… tháo xong nhiều khi ráp lại không được, bị cha rầy hoài, có khi cho mấy roi vào đít” người chị gái của anh nhớ lại trong tiếng cười. Không có điều kiện học bài bản, Tính học bằng cách quan sát. Anh lân la ở các tiệm sửa máy cơ khí, ghi nhớ từng bộ phận, từng nguyên lý hoạt động. Ban đêm, khi cả nhà ngủ, anh lại ngồi hí hoáy với những linh kiện cũ nhặt được. Nhiều người trong xóm từng nghĩ chàng trai ấy “gàn dở”. Nhưng chính sự tò mò ấy đã đặt nền móng cho hành trình sáng chế sau này.
Khi nước mặn trở thành nỗi ám ảnh

Những năm đầu thập niên 2000, tình trạng xâm nhập mặn ở đồng bằng sông Cửu Long bắt đầu diễn biến nghiêm trọng hơn. Những con kênh từng đầy nước ngọt dần chuyển màu đục mặn vào mùa khô. Trần Trung Tính nhớ như in mùa hạn năm 2016 – đợt hạn mặn lịch sử khiến hàng trăm nghìn hộ dân thiếu nước sinh hoạt. “Có nơi người ta phải mua từng can nước với giá rất cao. Nhìn cảnh đó tôi day dứt lắm,” Anh kể.             
Anh từng theo bạn ghe ra các tỉnh ven biển như Bạc Liêu, Sóc Trăng và Cà Mau để sửa máy. Tại đây, anh tận mắt chứng kiến nhiều hộ dân phải dùng nước nhiễm mặn để nấu ăn, tắm giặt. Và trải nghiệm đáng giá nhất là những chuyến đi dài dọc các tỉnh ven biển Việt Nam. Đánh thức cảm xúc tận cùng từ niềm tin hoàn thiện mục tiêu giải pháp nước mặn rẻ tiền cho người dân đang khẩn thiết mong chờ.
Một số máy lọc nước biển nhập ngoại lúc đó có giá rất cao, vượt xa khả năng của người dân nghèo. Điều ấy khiến anh nảy ra suy nghĩ: “Nếu mình làm được cái máy rẻ hơn, dễ sửa hơn thì bà con sẽ đỡ khổ.” Ý tưởng ấy trở thành nỗi trăn trở kéo dài nhiều năm.
Hành trình tự học của “kỹ sư chân đất”
Không biết tiếng Anh chuyên ngành, không có điều kiện mua tài liệu đắt tiền, Trần Trung Tính bắt đầu hành trình nghiên cứu bằng… điện thoại cũ và mạng internet chập chờn. Anh xem các video kỹ thuật, đọc những bài viết về công nghệ lọc RO, chưng cất nhiệt và tách muối bằng màng lọc. Nhiều đêm thức trắng để ghi chép công thức, sơ đồ máy móc vào cuốn sổ tay đã sờn mép.
Anh kể có thời gian gần như “ăn ngủ với ống nước và mô tơ”. Ban đầu, mô hình của ông cực kỳ thô sơ: vài ống nhựa PVC, một thùng inox cũ, máy bơm tận dụng và hệ thống làm nóng bằng năng lượng mặt trời. Mẻ thử nghiệm đầu tiên thất bại hoàn toàn. Nước sau lọc vẫn còn mặn. Máy nóng quá mức. Màng lọc nhanh hỏng. Có lần hệ thống áp suất bị nổ khiến anh suýt bị trả giá bằng tính mạng của mình.
Nhưng anh không bỏ cuộc.
“Làm sai thì sửa. Không biết thì học tiếp,” anh nói ngắn gọn.
Người dân quanh xóm ban đầu nghi ngờ. Có người bảo anh “mơ chuyện viển vông”. Thậm chí, gia đình từng khuyên anh dừng lại vì tốn kém. Để có tiền tiếp tục nghiên cứu, anh nhận sửa máy nông nghiệp, hàn cơ khí thuê và bán dần những vật dụng có giá trị trong nhà. Có thời điểm, cả gia đình sống rất chật vật.
Bước ngoặt sau hàng trăm lần thử nghiệm
Sau gần bảy năm mày mò, Trần Trung Tính bắt đầu tìm ra hướng đi phù hợp.
Thay vì cố sao chép các công nghệ đắt đỏ, anh tập trung vào tiêu chí:

• Giá thành thấp
• Dễ sửa chữa
• Phù hợp điều kiện nông thôn
• Tiết kiệm điện
• Có thể dùng năng lượng mặt trời

Ông kết hợp ba cơ chế:

1. Lọc thô nhiều tầng để loại bỏ cặn
2. Hệ thống áp suất thấp để giảm tiêu hao điện
3. Buồng tách muối cải tiến giúp tăng hiệu quả lọc

Điểm đặc biệt là nhiều linh kiện được tận dụng từ vật liệu phổ biến trong nước. Năm 2022, nguyên mẫu thứ 18 của anh bắt đầu cho ra dòng nước đạt độ ngọt ổn định. Ngày thử thành công đầu tiên, anh mang nước cho hàng xóm uống thử.
“Mọi người cứ hỏi thiệt không, nước biển thiệt hả?” anh cười nhớ lại.
Tin tức lan nhanh khắp vùng và mạng xã hội cũng là cầu nối hữu hiệu để mang hình ảnh chiếc máy đi xa. Nhiều người kéo đến xem “cái máy biến nước mặn thành nước ngọt” của anh nông dân ở Thoại Sơn.
Cỗ máy của người nông dân


Chiếc máy của Trần Trung Tính không quá lớn. Phiên bản đầu tiên chỉ bằng một chiếc tủ lạnh mini. Bên ngoài, nó trông khá đơn giản với các ống dẫn, đồng hồ áp suất và bồn chứa inox nhưng bên trong là cả một hệ thống mà ông nghiên cứu suốt nhiều năm.
Theo anh Tính, thiết bị có thể xử lý nước biển hoặc nước nhiễm mặn với công suất khoảng 150–300 lít/giờ tùy phiên bản. Và bây giờ với phiên bản nâng cấp, 1 hệ thống máy có thể đạt công suất 10khối/giờ. Điều đáng chú ý là mức tiêu thụ điện thấp hơn nhiều dòng máy công nghiệp. Máy còn có thể kết hợp pin năng lượng mặt trời để hoạt động ở vùng chưa có điện ổn định.
Hiện nay, trên thế giới và Việt Nam đã có nhiều công nghệ lọc nước biển thành nước ngọt khác nhau. Một số hệ thống sử dụng công nghệ RO công suất lớn hoặc công nghệ chuyên dụng cho hải đảo.  Tuy nhiên, điều khiến sáng chế của Trần Trung Tính được chú ý chính là khả năng ứng dụng ở nhiều quy mô từ nhu cầu hộ gia đình đến qui mô công nghiệp có nhu cầu công suất lớn nhưng chi phí thấp hơn rất nhiều.


 “Tôi không muốn bà con phải mua nước từng can”
Điều khiến nhiều người xúc động là mục đích của Trần Trung Tính chưa bao giờ là làm giàu.
Anh tâm sự: “Tôi chỉ nghĩ đơn giản, nếu máy này giúp được vài chục hộ dân có nước sạch mùa hạn thì công sức bỏ ra cũng đáng.” Trong nhiều đợt hạn mặn gần đây, anh đã mang máy đến hỗ trợ thử nghiệm tại một số khu vực ven biển. Có nơi, người dân lần đầu tiên được uống nước ngọt lọc trực tiếp từ nguồn nước mặn quanh nhà.
Một cụ già ở vùng ven biển Bình Thuận xúc động nói với anh: “Cả đời tui chưa nghĩ nước biển lại uống được.”
Câu nói ấy khiến anh nhớ mãi.
Nhà sáng chế không bằng cấp
Nhiều đoàn khách, kỹ sư và sinh viên đã tìm đến gặp Trần Trung Tính sau khi câu chuyện của anh được lan truyền. Không ít người bất ngờ khi “nhà sáng chế” ấy vẫn ăn mặc áo thun khoát thêm chiếc áo dài tay, đi dép nhựa và sống giản dị phong thái của người nông dân - mộc mạc, chân tình. Trong xưởng nhỏ của mình, anh vẫn tự tay cắt ống, hàn khung máy và kiểm tra từng chi tiết.
Anh nói mình không quen với những danh xưng lớn lao. “Tôi chỉ là nông dân thôi.”
Nhưng với nhiều người, anh là minh chứng sống động cho sức sáng tạo của người Việt Nam. Ở Việt Nam, đã có nhiều sáng chế xuất phát từ thực tiễn đời sống và được tạo ra bởi những người không qua đào tạo chuyên sâu. Các dự án lọc nước biển thành nước ngọt cũng từng được nghiên cứu để phục vụ hải đảo và ngư dân. 
Câu chuyện của Trần Trung Tính nối dài truyền thống ấy – truyền thống của những con người bình dị nhưng dám nghĩ và dám làm.
Khát vọng đưa máy đến vùng biển đảo

 
Hiện nay, điều anh Tính trăn trở nhất là mở rộng quy mô sản xuất.
Dù nguyên mẫu hoạt động ổn định, việc thương mại hóa vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu vốn và thiếu đội ngũ kỹ thuật hỗ trợ.
Anh mong có thể hợp tác với các quỹ khoa học sáng tạo nhằm cải tiến trang thiết bị sản xuất, thuê thêm nhân công để đáp ứng kịp thời nhu cầu mang tính cấp thiết của một số đơn vị địa phương. “Một mình tôi làm không xuể,” anh thừa nhận.
Ước mơ lớn nhất của anh là đưa những chiếc máy ấy đến các vùng đảo xa, nơi người dân và chiến sĩ thiếu nước ngọt trầm trọng. Anh đặc biệt quan tâm đến những khu vực chịu ảnh hưởng nặng của biến đổi khí hậu.
Theo nhiều chuyên gia môi trường, tình trạng xâm nhập mặn tại đồng bằng sông Cửu Long sẽ còn diễn biến phức tạp trong tương lai. Điều này khiến nhu cầu về các giải pháp nước sạch ngày càng cấp thiết. 
Giải thưởng tôn vinh thương hiệu qua những nỗ lực
 



(Ông) Trần Trung Tính vinh dự nhận giải thưởng Top 10 Thương Hiệu Xuất Sắc Châu Á
 
Sự kiện do Viện Nghiên cứu Kinh tế Châu Á phối hợp với đài truyền hình  HTV1 – Đài Truyền hình TP. Hồ Chí Minh vào ngày 27/06 vừa qua. Đây không chỉ là một trong những giải thưởng uy tín, mà còn là dịp tôn vinh những doanh nghiệp có những đóng góp xuất sắc cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế quốc gia. Giải thưởng này khẳng định vị thế của các doanh nghiệp trong việc giữ vững uy tín và niềm tin từ người tiêu dùng cả trong và ngoài nước, đồng thời thúc đẩy tinh thần cạnh tranh và đổi mới sáng tạo trong cộng đồng doanh nghiệp. Là lời khẳng định đanh thép cho những nỗ lực và cống hiến của ông Tính trong thời gian qua.
Người giữ niềm tin cho làng quê

Buổi chiều ở Thoại Sơn, ánh nắng cuối ngày đổ dài trên con đường quê nhỏ hẹp. Trong xưởng cơ khí đơn sơ, Trần Trung Tính vẫn cặm cụi bên chiếc máy mới. Tiếng mài kim loại vang đều.
 
Anh nói mình đang thử nghiệm phiên bản có công suất lớn hơn và giảm chi phí hơn và quan trọng hơn hết là tính an toàn về kỹ thuật và độ bền khi sử dụng. “Còn làm được là còn nghiên cứu.” Ở tuổi ngoài 40, người nông dân ấy vẫn giữ ánh mắt đầy nhiệt huyết như chàng trai từng tháo tung chiếc radio cũ năm nào. Có lẽ điều đáng quý nhất ở Trần Trung Tính không chỉ là chiếc máy lọc nước, mà chính là tinh thần không đầu hàng trước khó khăn.
Trong thời đại mà nhiều người nghĩ sáng tạo chỉ thuộc về phòng thí nghiệm hiện đại, anh chứng minh rằng những phát minh có giá trị đôi khi bắt đầu từ một mái nhà quê, vài công cụ cũ kỹ và trái tim luôn đau đáu vì cộng đồng.
 
Lời kết
Câu chuyện về Trần Trung Tính khiến người ta nhớ rằng sức mạnh của tri thức không nằm ở bằng cấp, mà nằm ở khát vọng học hỏi và cống hiến. Từ một người nông dân ở Thoại Sơn, với ước mơ và khát vọng cháy bỏng, anh đã biến nỗi lo thiếu nước ngọt của người dân miền biển thành động lực sáng tạo.
Hành trình ấy chắc chắn chưa dừng lại.
Ở đâu đó giữa vùng đất miền Tây đang oằn mình trước biến đổi khí hậu, Ở vùng ven biển Miền Trung đầy nắng gió, nơi nước biển mặn đắng môi người, vẫn có một người đàn ông lặng lẽ tin rằng con người có thể tìm ra cách thích nghi bằng chính trí tuệ và lòng kiên trì của mình.
Và biết đâu, trong tương lai không xa, những chiếc máy mang dấu ấn của người nông dân Trần Trung Tính sẽ góp phần đem nguồn nước ngọt đến cho hàng nghìn gia đình nơi biển đảo xa xôi của Tổ quốc.
Bài viết: Thái Kiệt - Phóng viên chuyên đề Khoa học – Đời sống